unidersler1 Yelkenli Teknenin Donanımı
Yelkenli tekne; yüzdürmeyi sağlayan asıl tekne, rüzgâr gücünü tekneye aktaran arma (direk, teller, yelkenler) ve tekneyi yönlendiren salma ile dümenden oluşur.
Asıl tekne
Asıl tekne, üzerindeki bütün donanımdan arındırılmış kabuktur; ahşap, fiberglas, metal hatta betondan yapılabilir ve görevi tekneyi yüzdürmektir. Teknenin yanlarında suya dik olan kısımlara borda denir. Bordalar teknenin önünde birleşerek baş bodoslamayı oluşturur; baş bodoslama suyu yararak hidrodinamik kuvvetleri en aza indirir. Teknenin arkasında bordalar ayna adı verilen bir levhayla birleşir; küçük teknelerde buraya dıştan takma motor takılabilir. Bordaların üstündeki kısma güverte denir. Direğin gerisinde yelken kontrol donanımı ve mürettebat için yapılmış bölmeye havuzluk (kokpit), havuzluk ile borda arasındaki güverte uzantılarına küpeşte denir.
2 Direk ve Direk Destek Parçaları
Teknenin gövdesine bağlı, yelkenlerin havada durmasını sağlayan parçaya direk denir. Ahşap, metal ya da kompozit malzemeden yapılabilir. Yelkenler güçlerinin önemli bir kısmını direğe iletir; direğin bu kuvvetler karşısında biçimini koruyabilmesi için direk tellerle desteklenir.
Gurcatalar ve çarmıhlar
Gurcatalar, direğin sağına ve soluna konan, çarmıhların içinden geçtiği (bazen bağlandığı) yatay çubuklardır; direk yükseldikçe sayıları artar. Çarmıhlar, direği iki yandan tekne gövdesine bağlayan tellerdir; gerilip gevşetilebilirler. Direğin sağa sola eğilmesini önleyen temel sistem budur. Gurcatalar, çarmıhların direği daha sağlam tutmasına yardım eder; ayrıca üzerlerine ışık, işaret salvoları ya da korna gibi donanımlar bağlanabilir.
Istralyalar
Istralyalar, teknenin başından ve kıçından çıkıp direğin üst kısmına bağlanan tellerdir; direğin öne ya da arkaya bükülmesini engellerler. Baş bodoslamadan direğe bağlanana baş ıstralya, aynalıktan direğe bağlanana kıç ıstralya denir.
İleri seviye yelkenciler ıstralyaların gerginliğini ayarlayarak direği ileri ya da geri büker ve yelkenin rüzgârı daha iyi yakalamasını sağlar. Istralya ayarı özellikle sert havada çok hassastır: gereğinden fazla gerilmiş ya da gevşek teller direğe fazladan yük bindirip zarar verebilir.
3 Yelkenler
Yelken bir çarşaf değildir: çarşaf düz ve iki boyutludur, yelken ise uçak kanadı gibi hava akımını yönlendirecek biçimde eğimli, üç boyutlu bir yüzeydir. Yere serildiğinde düz durmaz, katlanır ve buruşur.
Yelken kumaşları özeldir; en basiti bile yüksek gerilime ve kötü hava koşullarına dayanacak biçimde üretilir. Gezi teknelerinde genellikle Dakron yelkenler kullanılır. Yarış teknelerinde tape drive, kevlar gibi üst sınıf malzemelerden yapılan yelkenler daha hafif ve dayanıklıdır. Malzemesi ne olursa olsun bütün yelken kumaşları güneşe karşı hassastır; kullanılmadığında mutlaka örtülmelidir.
Ana yelken: Direğin gerisinde, bir yakası direğe, alt yakası bumbaya bağlı yelkendir. Teknenin dengesinin kontrolünde önemli görev yapar.
Cenova ve flok: Direğin önünde, bir yakası baş ıstralyaya bağlı çalışan yelkendir. Direğin gerisine ulaşacak büyüklükte ise cenova, direğin gerisine ulaşamıyorsa flok denir.
Yelkenin üç köşesi ve üç kenarı
Köşeler
- Mandar köşesi: mandar ipinin bağlandığı, yelkeni yukarı basmaya yarayan üst köşe.
- Karula köşesi: alt ön köşe; ana yelkende bumba ile direğin, cenovada baş ıstralya ile güvertenin birleştiği noktadadır.
- Iskota köşesi: yelkenin yönünün ve açısının ayarlandığı alt arka köşe. Cenovada her kontra değişiminde (rüzgârın yön değiştirmesinde) yer değiştirir.
Kenarlar (yakalar)
- Orsa yakası: yelkenin sabit, dikey kenarı; ana yelkende direk, cenovada baş ıstralya boyunca uzanır.
- Alt yaka: karula köşesi ile ıskota köşesi arasındaki kenar; ana yelkende bumba, cenovada güverte boyunca uzanır.
- Güngörmez yakası: mandar köşesi ile ıskota köşesi arasındaki serbest kenar; birçok trim ayarı bu kenarın durumuna göre yapılır.
Balon yelken
Baş ıstralyanın da önünde açılan üçüncü tip yelkene balon (spinnaker) denir. Amacı rüzgârın çarptığı yüzeyi genişleterek daha fazla rüzgâr yakalamak ve tekneyi daha hızlı götürmektir; özellikle rüzgâr arkadan aldığında (pupa, geniş apaz) kullanılır. Simetrik ve asimetrik olmak üzere iki ana tipi vardır.
4 Arma
Bir teknede yelken ile gövde arasındaki ilişkiyi sağlayan donanıma arma denir; rüzgâr enerjisinin yelkenler yoluyla tekneye aktarılmasında aracıdır. İkiye ayrılır:
- Sabit arma: direği ve yelkenleri tutan teller, halatlar, makaralar, fırdöndüler.
- Hareketli arma: yelkenleri ayarlamak (trimlemek) için kullanılan halatlar, makaralar vb.
En yaygın arma tipi üçgen ana yelkenli Markoni armasıdır.
5 Salma ve Dümen
Modern bir yelkenlinin vazgeçilmez parçası salmadır: teknenin altında, omurga boyunca baş-kıç hattından suya dikey giren bölümdür. Temelde su altındaki bir ağırlık olan salma sayesinde tekne devrilmez (bayılmaz), yanlamaz ve rüzgâra karşı dar açılarla gidebilir. Baş-kıç hattı boyunca uzanabileceği gibi tek noktada torpil biçiminde de yapılabilir (torpil salma). İki türü vardır:
Hareketli salma
Sportif amaçlı centreboard sınıfı teknelerde bulunur. Salma kendi kasasında durur; kullanıcı onu değişik seyirlerde indirip kaldırabilir ya da açısını değiştirebilir. Hafiftir, elle kontrol edilir. Kasanın üst ağzı, su girmesin diye su hattının üstündedir.
Sabit salma
Yatlarda ve eğitim teknelerinde kullanılır. Ağırdır, genellikle kurşun gibi metallerden yapılır ve gövdeye monte edilir. Salma ağırlaştıkça teknenin dengesi artar, ancak toplam ağırlık da arttığı için tekne hantallaşır.
Dümen
Dümen, kıç aynaya sabitlenmiş, iki yana dönen bir elemandır; suyun içindeki parçasına pala denir. Dümenin kumanda kolu yekedir. Yeke tek parçaysa sabit yeke, ucuna ikinci bir parça eklenmişse uzatmalı yeke (extension) adını alır; bu durumda dümenci küpeşteye oturup dışarı sarkarak hem dengeyi sağlar hem tekneyi yönetir. Büyük gemilerde dümen tipleri için bkz. Dümen Sistemi.
6 Güverte Donanımları
Koç boynuzu
Güvertedeki, üzerine halat dolamaya yarayan metal parça; tekne karaya bağlanırken kullanılır.
Kurtağzı
Koç boynuzuna giden halata yön verir. Halatın koç boynuzuna doğrudan değil, kurtağzından geçirilerek bağlanması yararlıdır.
Cem kilit
İçinden geçen halatın tek yönde kaymasını önler. Halatı çıkarmak için biraz daha çekip boşlamak ya da yukarı kaldırmak gerekir.
V kilit
Cem kilitle aynı işi görür ama kullanımı daha zordur; yük altında sıkışıp halatı aşındırabilir. Bu yüzden az yük binen yerlerde (ör. cenova arabası kontrolü) kullanılır.
Vinç
Küçük teknelerde bulunmaz; orada ıskota ve mandarlar elle çekilebilecek kadar hafiftir. Yelken alanı büyüdükçe halatlara binen yük artar; büyük teknelerde vinç kullanılır.
Liftin uskuru
Ters yönde açılmış dişleri olan iki çubuğa bağlı bir gövdeden oluşur; gövde çevrildikçe iki uç birlikte yaklaşır ya da uzaklaşır. Armada tel halatları germek için kullanılır.
Iskota
Yelkenlerin rüzgârı en uygun biçimde kullanması için rüzgâra giriş açısının ayarlanmasını sağlayan halattır. Büyük yelkenlerde ıskota, yükü azaltmak için makara (palanga) sisteminden geçirilir.
7 Yelkenli Tekne Terimleri
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Borda | Teknenin su kesiminden yukarıda kalan yan dış yüzü. |
| Bumba baskı düzeneği | Geniş apaz ve pupa seyirlerinde yelkenin balonlaşmasını önlemek için bumbayı aşağı çeken (çoğu zaman hidrolik) donanım. |
| Can halatı | Sert havada güvertede çalışanların emniyet kemerlerini taktığı, güverte boyunca uzanan halat. |
| Can simidi | Denize adam düştüğünde kişiyi kurtarılana kadar su üstünde tutan, yerini belli eden hafif yüzer kurtarma malzemesi. |
| Çapa (demir) | Teknenin dalga ve rüzgârla sürüklenmemesi için dibe tutunmasını sağlayan malzeme. |
| Çarmıh | Direk cundasından ve gurcata bağlantılarından bordalara inen, direği yanlardan tutan sabit tel halat. |
| Dümen palası (yelpazesi) | Suya direnç göstererek teknenin dönmesini sağlayan, kıça takılı dümenin ana parçası. |
| Güverte | Teknede kemereler üzerine yerleştirilmiş, baştan kıça uzanan platform. |
| Heç (hatch) | Güverteye monte edilmiş, aydınlatma ve havalandırma için kullanılan kapak-pencere. |
| Iskarmoz | Küreğin bağlandığı ya da oturduğu parça. |
| Iskota | Yelkenin ıskota köşesine bağlanan, yelkene kumanda etmeye yarayan halat ve makara donanımı. |
| Istralya | Direk cundasından başa ve kıça inen sabit tel halat. Baş ıstralyaya flok ve cenova gibi yelkenlerin orsa yakası bağlanır; kıç ıstralya direğin eğilmesini önler ve ayarlar. |
| Kasara | Teknenin baş, orta ya da kıçında güverteden yukarıda kalan yapılar. |
| Küpeşte | Posta başlarını tekne boyunca birbirine bağlayan ve güverte kaplamasının üstüne çıkan kuşak. |
| Mandar ipi | Yelkenlerin basılması (çekilmesi) ve indirilmesi için kullanılan halat. |
| Mezarna | Güverte yıkanırken ya da fırtınada denizler güverteyi yaladığında içeri su girmemesi için havuzluk ve ağızların çevresine yapılan, güverteden yükselen kenar. |
| Puntel | Güverte ya da iskele üzerine dikilen, vardavelaları taşıyan dikme. |
| Salma | Teknenin bayılmasını önlemek ve yanlamayı azaltmak için omurgadan su altına uzanan metal ya da ahşap levha. |
| Su çekimi (draft) | Su kesiminden omurganın ya da salmanın en alt noktasına kadar olan düşey uzaklık. |
| Su kesimi | Suyun bordaya temas ettiği çizgi. |
| Usturmaça | Tekneler birbirine ya da iskeleye yanaşırken bordayı korumak için asılan silindir ya da balon biçimli koruyucu. |
| Vardasilo | Vardavelalar üzerine açılan yan tente; iskele vardavelasına geçirilen, tekne adı yazılı kumaş. |
| Vardavela | Küpeştedeki puntelleri birbirine bağlayan, yolcu ve personeli koruyan tel halat ya da boru korkuluk. |
| Yeke | Dümen başına takılan, dümeni istenen tarafa çevirmeye yarayan metal ya da ahşap kol. |
Alıştırma
Şu terimlerin tanımlarını bulunuz: triz cebi, camadan ipleri, seren, işaret salvoları, fırdöndü, karina, pruva, pupa, gradin halatı, paserella, ponton, portuç, piyano, ana yelken arabası, pupa palangası, demirlik, cenova arabası, lumboz, yelkenin toru, şamandıra, ırgat.
8 Yelkenli Tekne Tipleri
1. Yarış tekneleri
Optimist, Laser, 470, Dragon gibi tekneler. Makine bulunmaz.
2. Yarış ve gezi tekneleri
IOR klas tekneleri, süratli gezi yatları gibi. Kullanım amacına göre gücü değişen bir yardımcı makine bulunur.
3. Motor-sailer gezi yatları
Yalnızca gezi amacıyla tasarlanmış, arması küçük deplasman tipi yatlardır. Son yıllarda armaları büyütülmüş, karina formları değiştirilmiş ve hafif havalarda da yelkenle gidebilecek biçimde tasarlanmışlardır.