Ahşap Tekneler: Malzeme ve Yapı Elemanları

Tekne yapımında kullanılacak ağaç seçilirken şu özelliklere bakılır (ölçüler ve kurallar için: Türk Loydu, Kısım 27: Boyları 24 m’den küçük ahşap yolcu teknelerinin yapımı ve klaslanması):

• Hava ve neme dayanım: yağmur, rüzgâr ve rutubetin bozucu etkisine dayanmalı; daralma–genişleme (çalışma) oranı düşük olmalıdır.
• Mekanik direnç: omurga, posta, döşek gibi taşıyıcı elemanlar sürtünme, çarpma ve aşınmaya uğrar; bu elemanların ağacı fiziksel ve mekanik bakımdan güçlü olmalıdır.
• Eğri elemanlara uygunluk: posta, praçol gibi eğri parçalar için doğal olarak eğri büyümüş, bükülme özelliği yüksek, budaksız ve düzgün lifli ağaç kullanılır (video: eğri ağaçtan parça çıkarma).
• Emprenye edilebilme: denizdeki odun zararlılarına karşı, özellikle suyla temas eden kısımlar katran yağı ya da epoksi reçineyle emprenye edilir; ağacın koruyucu maddeyi iyi emmesi gerekir.
• Yapışma: tutkalla birleştirilecek ağaç, kullanılan yapıştırıcıyla iyi uyum sağlamalı ve sağlam bir yapışma direnci vermelidir.

Kurulmakta olan ahşap tekne iskeleti: Omurga üzerine dikilmiş postalar ve onları geçici olarak tutan şablon çıtaları.

Omurganın tekneye bağlanmasını sağlayan elemandır. Başta, baş bodoslama praçolunun üzerindeki döşek hizasından başlar; kıçta bodoslama temeline kadar devam eder. Döşeklerin üzerinde hazırlanan yatağa yerleştirilir. Ana omurga gibi boyuna tek parçadan, masif veya lamine yöntemle yapılır. Ana omurga, arada döşekler kalacak şekilde uzun saplamalarla iç omurgaya bağlanır.

Ana omurgayı çarpma, sürtünme ve aşınma gibi dış etkilerden korumak amacıyla ana omurganın altına yerleştirilir.

Profil görünüşü: Ana omurganın altındaki koyu şerit kontra omurgadır; karaya oturma ve sürtünmede aşınan bu parça, omurgaya zarar vermeden değiştirilebilir.

Omurga için sert, yoğun ve suya dayanıklı ağaçlar seçilir. Aşağıdaki tabloda ağaç türlerinin omurga yapımına uygunluğu I–III arasında derecelendirilmiştir: I çok uygun, II oldukça uygun, III az derecede uygun.

Tik ve doussie en uygun türlerdir; kestane ve sapelli az uygundur.

Bodoslamalar, dış kaplamaların başta ve kıçta üzerinde birleştiği, omurgadan itibaren yükselen elemanlardır; omurganın baştaki ve kıçtaki uzantılarıdır.

Masif bodoslama, doğal eğriliğe sahip tek parça ağaçtan ya da çeşitli biçimlerde birleştirilmiş iki parça ahşaptan yapılır.

Omurganın başta yukarı yükselen kısmıdır. Teknenin suyu göğüsleyen kısmı olduğu için büyük yüklere maruz kalır; bu nedenle kıç bodoslamaya göre çok daha dayanıklı yapılır. Teknenin baş formunu oluşturacak şekilde omurgaya bağlanır.

Lamine ahşap eleman, ince ahşap katların kontrollü koşullarda özel tutkallarla üst üste yapıştırılmasıyla elde edilir. Lamine bodoslama, bu yöntemle istenen biçim ve ölçüde üretilen bodoslamadır.

Praçol, birbirine açıyla bağlanan iki elemanın (örneğin omurga ile bodoslamanın) köşesini güçlendiren dirsek biçimli takviye parçasıdır.

Döşekler; omurgayı, postaları ve karinayı enine birleştiren dip yapı elemanlarıdır. Teknenin alt bölümündeki bağlantıyı sağlar ve mukavemeti artırır.

Teknenin büyüklüğüne göre ahşaptan, dövme çelikten, çelik köşebentten ya da çelik levhadan yapılabilir.

Postalar, omurganın üzerinde omurgaya dik olarak iki yana yükselen elemanlardır. Teknenin gövde biçimini tanımlar, enine mukavemeti sağlar; borda kaplamasını, iç omurgayı ve güverte bağlantılarını taşır.

• Kemere: postaları enine birbirine bağlayan ve güverteyi taşıyan kirişlerdir.
• Kemere praçolu: kemereyi postaya bağlayan ahşap dirsek ya da üçgen çelik levhadır.
• Sehim (kemere bombesi): kemerelere, ortası yüksek olacak şekilde hafif bir eğrilik verilir; böylece güvertedeki su ortada birikmez, bordalara akar.

• Ana kemereler: tekneyi genişliğine bağlar, postaları karşılıklı birleştirir ve güverte bombesini oluşturur.
• Öksüz kemereler: ambar ağzı gibi güverte açıklıklarına rastlayan kemereler kesilir; bu kısa kemerelere öksüz kemere denir.
• Derin kemereler: kalınlığı ve genişliği ana kemereden fazladır; direk dibi gibi yükün yoğunlaştığı yerlerde kullanılır.

Postaları ve kemereleri tekne boyunca birbirine bağlayan elemanlardır; gövdenin boyuna mukavemetini artırır.

Güverte, teknenin üstünü kapatan yatay yüzeydir; evdeki döşemeye benzetilebilir. Tekne boyunca tek parça uzanmadığında kıçtaki bölüme kıç güverte, baştaki yükseltilmiş bölüme baş kasara güvertesi denir.

Dış kaplama, tekne gövdesinin omurgadan en üst noktaya (küpeşteye) kadar tahtalarla sırayla kaplanmasıdır.

Kalafatlama, kaplama tahtaları arasındaki derzlere (armuzlara) katranlı pamuk ya da kendirin sıkıştırılmasıdır.

Armuz önce ucu üçgen kalafat demiri ve ağır ahşap tokmakla genişletilir; bu sırada armuzun iç kısmı asla patlatılmaz. Sonra katranlı kalafat pamuğu aynı aletlerle armuza sıkıştırılır. Büyük teknelerde üç sıra kalafat yapılır; orta sıraya kırcala denen bükülmüş kendir ip konur.

Kalafat yalnızca sızdırmazlık sağlamaz; tahtaları birbirine sıkıştırarak kaplamanın tek bir kabuk gibi çalışmasını da sağlar.

Tekne kurulurken önce omurganın üzerine, başa yakın, ortaya ve kıça yakın olmak üzere üç kalıp posta dikilir. Bu kalıpların dışına form çıtaları (tiriz) tutturulur ve uçları baş ve kıç bodoslamalara bağlanır.

Form çıtaları yalnızca beş noktadan (üç kalıp ve iki bodoslama) sabitlendiği için esnektir; ileri geri oynatılarak teknenin su altı biçimi ayarlanır. Öteki postalar bu çıtalara göre hazırlanır.

Ahşap teknelerin biçimi yalnızca siparişe göre değil, yüzyıllar boyunca coğrafyanın, iklimin ve ticaretin etkisiyle gelişmiştir; her bölgenin kendine özgü tekne formu vardır.

Tekne boyu (L) arttıkça omurganın ve bodoslamaların kesit ölçüleri büyür. Baş bodoslama dipte daha kalın, üstte daha incedir.

Örnek: 18 m boyundaki bir teknede omurga 355 mm kalınlığında ve 175 mm derinliğindedir.

Omurganın, bodoslamanın ve postaların usta elinde nasıl biçimlendiğini görün:

• Kesit ölçüleri tablosu: Türk Loydu (sunumdaki “Türk Loydu Kalınlık Hesabı” tablosundan).
• Türk Loydu, Kısım 27: Boyları 24 m’den küçük ahşap yolcu teknelerinin yapımı ve klaslanmasına ilişkin kurallar (2014).
• Y. Temel, ders notları: 10. hafta ve 11. hafta.