Kayıcı Tekneler

Tekne hızı arttıkça ağırlığı taşıyan kuvvetlerin dengesi değişir: suyun kaldırma kuvvetinin (deplasman) payı azalır, gövdenin altında oluşan dinamik kaldırma kuvvetinin payı artar. Dinamik kuvvetler tekne ağırlığının büyük bölümünü karşılayınca tekne sudan yükselir ve suyun üzerinde kaymaya (planing) başlar. Bu şekilde çalışacak biçimde tasarlanan teknelere kayıcı tekne denir.

Yüksek güçlü ve hafif motorların üretilmesiyle kayıcı teknelerde istenen güce ve hıza ulaşılabilmiştir. Kayma hâlinde draft küçülür, ıslak yüzey ve sürtünme direnci azalır.

• Su altı ve su üstü kesitleri çene (chine) adı verilen keskin bir köşede birleşir.
• Kıç taraf, baş tarafa göre daha düzgün kesitlere ve birbirine paralel batok çizgilerine sahiptir; tekne düz bir kıç aynalıkla biter. Böylece akım kıçtan temiz ayrılır.
• Pozitif dinamik basınç oluşturmak için batoklarda dış bükey eğri bulunmaz.
• Çene hattına yakın kesitler iç bükey yapılır; bu, serpintiyi ve güvertenin ıslanmasını azaltır.
• Boy/genişlik oranı yuvarlak kesitli teknelere göre küçüktür.

Örnek: Parasailing 36

Özellikle açık denizde ve dalgalı havada parasailing yapmak için tasarlanmış bir su sporları teknesidir. Derin ve keskin V gövdesi dalgalı havada daha konforlu ve kuru bir seyir sağlar. 370 hp gücündeki tek makineyle en çok 36 knot hıza ulaşır ve 14 knot gibi düşük bir hızda kaymaya geçer. Yolcular teknenin ortasına yakın oturtularak stabilite artırılmıştır.

• Çeneye eklenen tiriz (chine strake), teknenin göreli genişliğini artırır; kayma daha erken başlar ve direnç azalır. Tiriz ayrıca çeneyi darbelere karşı korur ve yapıyı güçlendirir.
• Serpintinin baş güverteyi ve kaptan köşkünün önünü örtmesi görüşü bozar; bu, seyir güvenliği açısından önlenmesi gereken bir durumdur. Özellikle dalgalı sularda çalışan teknelerde serpinti tirizleri kullanılır.
• Çeneden önce tekne altına boyuna yerleştirilen uygun tirizler (spray rail) rota tutmaya, direnci azaltmaya ve serpintiyi önlemeye yardım eder.

Grafikteki örnekte (L_OA = 16,70 m, Δ = 15 t) çene trizi sayesinde gereken güçte yaklaşık %12–15 azalma görülmektedir. Tiriz ıslak alanı, dolayısıyla viskoz direnci biraz artırır; ancak kaymanın erken başlaması sayesinde toplam direnç belirgin biçimde azalır.

Durgun hâlde çene hattının su hattını M noktasında kestiğini düşünelim (l: baştan M noktasına uzaklık, L: su hattı boyu).

• l çok küçük seçilirse teknenin başı suya gömülür; yunuslamada çene hattı suya girip güverteyi ıslatır ve direnç artar.
• l çok büyük seçilirse tekne kıçı üzerinde hareket eder; dengesizlik oluşur, kaymaya zor geçer ve direnç artar.
• Optimum değer baştan itibaren boyun yaklaşık %35–40'ıdır. Çene hattının eğimi de önemlidir; yumuşak bir geçiş sağlanmalıdır.

Kayıcı teknede ağırlık hızı doğrudan etkiler; bu yüzden malzeme seçimi çok önemlidir. Yanda, tekne boyuna göre çelik, plastik (kompozit) ve alüminyum teknelerin ağırlıkları karşılaştırılmıştır: aynı boyda en ağır tekne çeliktir.

• Alüminyum ve alaşımları: hafif, paslanmaz, yüksek hızlı orta boy tekneler için uygun (bkz. Alüminyum Alaşımları).
• Fiberglas ve kompozit malzemeler: küçük ve orta boy kayıcı teknelerde en yaygın malzeme (bkz. Fiber Tekneler).

Yalpa omurgaları, gemilerin yalpa yapmasını azaltmak için sintine dönümüne yakın yerde, dış kaplamaya dik olarak yerleştirilen; baş-kıç doğrultusunda uzanan, su hattının altında sancak ve iskelede bulunan, gemi boyunun yaklaşık üçte biri uzunluğunda kanat biçimli düz levhalardır.

Tasarım bilgileri

• Uygulanabildiği hallerde, boyuna tekne kirişinin eğilme gerilmelerinin yalpa omurgasına etkisi dikkate alınmalıdır.
• Profil kullanılırsa, dış kaplamaya su geçirmez ve sürekli kaynatılmış lamalara kaynatılmalıdır.
• Uçları düzgün biçimde pahlanmalı ve bir iç takviye elemanının hizasında sona ermelidir.
• Kutu kesitli yalpa omurgasında boyuna levhalar, enine derin elemanların bulunduğu bölgede tam nüfuziyetli kaynakla bağlanmalıdır.
• Yalpa omurgası dış kaplamadaki bir ara levhaya (insert) kaynatılmalıdır; başka tasarımlar yorulma mukavemeti hesaplarına göre kabul edilebilir.

Tekneler en iyi performansını en yüksek hızda ve az yükle gösterir. Hız düştükçe yunuslama başlar. Teknedeki ağırlık da yolcu sayısı, yakıt miktarı ve donanıma göre değişir; bu kararsız ağırlık dağılımı tekneyi rotasından ve kayma hâlinden uzaklaştırır, çoğu zaman da sancağa ya da iskeleye meyil yaptırır.

Büyük küçük bütün tekneler trim tabları aynı amaçlarla kullanır: tekneyi en kısa sürede kaymaya geçirmek, ağırlık dağılımını dengelemek, en yüksek hızı ve güvenliği artırmak, verimi yükseltmek.