-
İntegral formülünün elle çözülemeyecek kadar karmaşık veya imkânsız olması,
-
Elimizde net bir matematiksel fonksiyon yerine, sadece deney veya sensörlerden toplanmış nokta verilerinin bulunması.
Genel olarak bir f(x) işlevinin a ≤ x ≤ b aralığındaki belirli integrali I,
şeklinde gösterilir. Buna tek katlı belirli integral denir. Bu integrasyon işlemi ile, Şekil 1‘de gösterildiği gibi geometrik olarak, integrali hesaplanan f(x) eğrisinin altında kalan a ≤ x ≤ b aralığındaki taralı alan hesaplanmış olur.

Şekil 1’deki taralı alanın dolayısıyla integralin hesabında genellikle a ≤ x ≤ b aralığı, Şekil 2‘deki gibi, Δx kalınlığında n dilime bölünür. Bu hesapta Δx kalınlığı
olur. Burada a integralin alt sınır değeri, b üst sınır değeri ve n dilim sayısıdır. Eğer Δx dilim kalınlığı biliniyorsa n dilim sayısı
işlemi ile hesaplanır. İntegral hesabı bu ayrıklaştırma işlemi ile, dilimlerin alanlarının tek tek, ikişer dilimli, üçer dilimli, … hesabına dönüşmüş olur. Bu şekilde hesaplanan alanlar toplanarak toplam alan veya integralin değeri hesaplanır.

Dilimlerin alanlarının veya integralin hesabında bir nokta, iki nokta, üç nokta ve dört nokta yaklaşımları yaygın olarak kullanılan yaklaşımlardır.
1 Dikdörtgen Yöntemi
Bir nokta yaklaşımında veya dikdörtgen yönteminde, Şekil 3‘ten de görüleceği gibi, x = a için f(a) noktasından x eksenine paralel doğru çizilerek birinci dikdörtgen dilim elde edilir. x = a + Δx için f(a + Δx) noktasından da x eksenine paralel doğru çizilerek ikinci dikdörtgen dilim elde edilir. Bu şekilde devam edilerek her noktadan x eksenine paralel doğrular çizilir ve dikdörtgen dilimler elde edilir. İntegralin değeri, bu dikdörtgen dilimlerin alanlarının toplamına yaklaşık eşittir.

Eğer dilimler farklı Δx kalınlıklarında ise integral
olur. Genelde dilimler eşit Δx kalınlıklarında olur. Bu durumda integral
olur. Bu denklemde n dilim sayısı, Δx = (b − a)/n dir.
Örnek 1
Yarıçapı r = 10 mm olan dairenin alanını, çap boyunca eşit aralıklı 3 kesitte ölçülen yükseklikleri kullanarak dikdörtgen yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek alanla karşılaştırınız. Yükseklikler (mm): 0 – 8,66 – 10 – 8,66 – 0.
Gerçek alan (formülle):
Dikdörtgen yöntemi ile çözüm: n = 4 dilim, Δx = 20 / 4 = 5 mm. Yükseklikler çapın bir yanındaki yarım daireye ait olduğundan sonuç 2 ile çarpılır.
Örnek 2
Yarıçapı r = 10 mm olan dairenin alanını, çap boyunca eşit aralıklı 5 kesitte ölçülen yükseklikleri kullanarak dikdörtgen yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek alanla karşılaştırınız. Yükseklikler (mm): 0 – 7,45 – 9,43 – 10 – 9,43 – 7,45 – 0.
Gerçek alan (formülle):
Dikdörtgen yöntemi ile çözüm: n = 6 dilim, Δx = 20 / 6 = 3,333 mm. Yükseklikler çapın bir yanındaki yarım daireye ait olduğundan sonuç 2 ile çarpılır.
Örnek 3
integralini, integrasyon aralığını 3 kesitle (n = 4 dilim) bölerek dikdörtgen yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek (analitik) değerle karşılaştırınız.
Analitik çözüm (gerçek değer):
Dikdörtgen yöntemi ile çözüm: a = 1, b = 3, n = 4, Δx = (3 − 1) / 4 = 0,5. Kesitlerdeki f(x) = x² değerleri: f(1) = 1; f(1,5) = 2,25; f(2) = 4; f(2,5) = 6,25; f(3) = 9.
Örnek 4
integralini, integrasyon aralığını 5 kesitle (n = 6 dilim) bölerek dikdörtgen yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek (analitik) değerle karşılaştırınız.
Analitik çözüm (gerçek değer):
Dikdörtgen yöntemi ile çözüm: a = 1, b = 3, n = 6, Δx = (3 − 1) / 6 = 0,3333. Kesitlerdeki f(x) = x² değerleri: f(1) = 1; f(1,3333) = 1,7778; f(1,6667) = 2,7778; f(2) = 4; f(2,3333) = 5,4444; f(2,6667) = 7,1111; f(3) = 9.
2 Yamuk (Trapez) Yöntemi
Yamuk yöntemi olarak tanınan iki nokta yaklaşımında birbiri ardından gelen her iki nokta bir doğru ile birleştirilerek Şekil 4‘teki gibi yamuk şekilli dilimler elde edilir. Böylece integral, yamukların alanlarının toplamına dönüştürülmüş olur.

Yamuğun alanı, paralel kenarlarının uzunluklarının toplamının bu iki kenar arasındaki uzaklığın yarısı ile çarpımına eşittir. Şekil 5‘te, yamuk yöntemi integrasyon bağıntısını elde etmek için Şekil 4’ten iki dilim ayrı olarak büyütülerek yeniden çizilmiştir.

Şekil 5’ten herbir dilim için
yazılır. İki dilim için
bulunur. Bu eşitlik genelleştirilecek olursa, bir f(x) işlevinin yamuk yöntemine göre a ≤ x ≤ b aralığındaki sayısal integrasyon eşitliği
veya
elde edilir. Burada n dilim sayısıdır. Dilim kalınlığı ise
olur. Genel olarak integral konusunu geometrik olarak anlamak kolay olmakla beraber, yöntemin, sonucun doğruluğu ve bunun iyileştirilmesi için yapılması gerekenler hakkında bilgi vermez. Ancak görüldüğü gibi, Δx dilim kalınlığı küçük veya n dilim sayısı büyük seçildikçe integrasyon sonucunun doğruluğu artmaktadır.
Yamuk yönteminde yöntemin hatasını azaltmak veya doğruluğunu arttırmak için uç düzeltmesi adı verilen işlem yapılır. Buna göre uç düzeltmeli yamuk yöntemi bağıntısı,
olur. Burada son terime uç düzeltmesi terimi denir.
Örnek 5
Yarıçapı r = 10 mm olan dairenin alanını, çap boyunca eşit aralıklı 3 kesitte ölçülen yükseklikleri kullanarak yamuk yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek alanla karşılaştırınız. Yükseklikler (mm): 0 – 8,66 – 10 – 8,66 – 0.
Gerçek alan (formülle):
Yamuk yöntemi ile çözüm: n = 4 dilim, Δx = 20 / 4 = 5 mm. Yükseklikler çapın bir yanındaki yarım daireye ait olduğundan sonuç 2 ile çarpılır.
Uç yükseklikler sıfır olduğu için yamuk yöntemi burada dikdörtgen yöntemi ile aynı sonucu verir.
Örnek 6
Yarıçapı r = 10 mm olan dairenin alanını, çap boyunca eşit aralıklı 5 kesitte ölçülen yükseklikleri kullanarak yamuk yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek alanla karşılaştırınız. Yükseklikler (mm): 0 – 7,45 – 9,43 – 10 – 9,43 – 7,45 – 0.
Gerçek alan (formülle):
Yamuk yöntemi ile çözüm: n = 6 dilim, Δx = 20 / 6 = 3,333 mm. Yükseklikler çapın bir yanındaki yarım daireye ait olduğundan sonuç 2 ile çarpılır.
Uç yükseklikler sıfır olduğu için yamuk yöntemi burada dikdörtgen yöntemi ile aynı sonucu verir.
Örnek 7
integralini, integrasyon aralığını 3 kesitle (n = 4 dilim) bölerek yamuk yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek (analitik) değerle karşılaştırınız.
Analitik çözüm (gerçek değer):
Yamuk yöntemi ile çözüm: a = 1, b = 3, n = 4, Δx = (3 − 1) / 4 = 0,5. Kesitlerdeki f(x) = x² değerleri: f(1) = 1; f(1,5) = 2,25; f(2) = 4; f(2,5) = 6,25; f(3) = 9.
Örnek 8
integralini, integrasyon aralığını 5 kesitle (n = 6 dilim) bölerek yamuk yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek (analitik) değerle karşılaştırınız.
Analitik çözüm (gerçek değer):
Yamuk yöntemi ile çözüm: a = 1, b = 3, n = 6, Δx = (3 − 1) / 6 = 0,3333. Kesitlerdeki f(x) = x² değerleri: f(1) = 1; f(1,3333) = 1,7778; f(1,6667) = 2,7778; f(2) = 4; f(2,3333) = 5,4444; f(2,6667) = 7,1111; f(3) = 9.
3 Simpson Yöntemi
3.1 1/3 Simpson Yöntemi
Bu yöntemde çözüm aralığı çift sayıda n dilim sayısına bölündükten sonra herbir iki dilime ilişkin üç noktadan geçen eğrinin altındaki alan yani integral hesaplanır. Buna göre 1/3 Simpson kuralı veya iki dilim için Simpson kuralı
yazılır. Genel olarak 1/3 Simpson integrasyon bağıntısı veya diğer bilinen adıyla ikişer dilimli integrasyon bağıntısı
olur. Burada da
olup integral aralığı çift sayıda dilime bölünmüş olmalıdır, yani n dilim sayısı çift sayı olmalıdır.
Örnek 9
Yarıçapı r = 10 mm olan dairenin alanını, çap boyunca eşit aralıklı 3 kesitte ölçülen yükseklikleri kullanarak 1/3 Simpson yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek alanla karşılaştırınız. Yükseklikler (mm): 0 – 8,66 – 10 – 8,66 – 0.
Gerçek alan (formülle):
1/3 Simpson yöntemi ile çözüm: n = 4 dilim, Δx = 20 / 4 = 5 mm. Yükseklikler çapın bir yanındaki yarım daireye ait olduğundan sonuç 2 ile çarpılır.
Örnek 10
Yarıçapı r = 10 mm olan dairenin alanını, çap boyunca eşit aralıklı 5 kesitte ölçülen yükseklikleri kullanarak 1/3 Simpson yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek alanla karşılaştırınız. Yükseklikler (mm): 0 – 7,45 – 9,43 – 10 – 9,43 – 7,45 – 0.
Gerçek alan (formülle):
1/3 Simpson yöntemi ile çözüm: n = 6 dilim, Δx = 20 / 6 = 3,333 mm. Yükseklikler çapın bir yanındaki yarım daireye ait olduğundan sonuç 2 ile çarpılır.
Örnek 11
integralini, integrasyon aralığını 3 kesitle (n = 4 dilim) bölerek 1/3 Simpson yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek (analitik) değerle karşılaştırınız.
Analitik çözüm (gerçek değer):
1/3 Simpson yöntemi ile çözüm: a = 1, b = 3, n = 4, Δx = (3 − 1) / 4 = 0,5. Kesitlerdeki f(x) = x² değerleri: f(1) = 1; f(1,5) = 2,25; f(2) = 4; f(2,5) = 6,25; f(3) = 9.
Simpson yöntemleri üçüncü dereceye kadar olan polinomları tam olarak integre eder; f(x) = x² ikinci dereceden olduğu için sonuç analitik değerle aynıdır ve hata sıfırdır.
Örnek 12
integralini, integrasyon aralığını 5 kesitle (n = 6 dilim) bölerek 1/3 Simpson yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek (analitik) değerle karşılaştırınız.
Analitik çözüm (gerçek değer):
1/3 Simpson yöntemi ile çözüm: a = 1, b = 3, n = 6, Δx = (3 − 1) / 6 = 0,3333. Kesitlerdeki f(x) = x² değerleri: f(1) = 1; f(1,3333) = 1,7778; f(1,6667) = 2,7778; f(2) = 4; f(2,3333) = 5,4444; f(2,6667) = 7,1111; f(3) = 9.
Simpson yöntemleri üçüncü dereceye kadar olan polinomları tam olarak integre eder; f(x) = x² ikinci dereceden olduğu için sonuç analitik değerle aynıdır ve hata sıfırdır.
3.2 3/8 Simpson Yöntemi
Bu yöntemde çözüm aralığı üç ve üçün katı sayıda n dilim sayısına bölündükten sonra herbir üç dilime ilişkin dört noktadan geçen eğrinin altındaki alan yani integral hesaplanır. Buna göre 3/8 Simpson kuralı veya üçer dilim için Simpson kuralı
yazılır. Genel olarak 3/8 Simpson integrasyon bağıntısı veya diğer bilinen adıyla üçer dilimli integrasyon bağıntısı
olur.
Örnek 13
Yarıçapı r = 10 mm olan dairenin alanını, çap boyunca eşit aralıklı 5 kesitte ölçülen yükseklikleri kullanarak 3/8 Simpson yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek alanla karşılaştırınız. Yükseklikler (mm): 0 – 7,45 – 9,43 – 10 – 9,43 – 7,45 – 0.
Gerçek alan (formülle):
3/8 Simpson yöntemi ile çözüm: n = 6 dilim, Δx = 20 / 6 = 3,333 mm. Yükseklikler çapın bir yanındaki yarım daireye ait olduğundan sonuç 2 ile çarpılır.
3/8 Simpson yöntemi dilim sayısının 3’ün katı olmasını gerektirir. 3 kesitli bölmede 4 dilim oluştuğu için bu yöntem o veriye uygulanamaz; bu nedenle yalnızca 5 kesitli (6 dilimli) bölme çözülmüştür.
Örnek 14
integralini, integrasyon aralığını 2 kesitle (n = 3 dilim) bölerek 3/8 Simpson yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek (analitik) değerle karşılaştırınız.
Analitik çözüm (gerçek değer):
3/8 Simpson yöntemi ile çözüm: a = 1, b = 3, n = 3, Δx = (3 − 1) / 3 = 0,6667. Kesitlerdeki f(x) = x² değerleri: f(1) = 1; f(1,6667) = 2,7778; f(2,3333) = 5,4444; f(3) = 9.
Simpson yöntemleri üçüncü dereceye kadar olan polinomları tam olarak integre eder; f(x) = x² ikinci dereceden olduğu için sonuç analitik değerle aynıdır ve hata sıfırdır.
Örnek 15
integralini, integrasyon aralığını 5 kesitle (n = 6 dilim) bölerek 3/8 Simpson yöntemi ile hesaplayınız ve gerçek (analitik) değerle karşılaştırınız.
Analitik çözüm (gerçek değer):
3/8 Simpson yöntemi ile çözüm: a = 1, b = 3, n = 6, Δx = (3 − 1) / 6 = 0,3333. Kesitlerdeki f(x) = x² değerleri: f(1) = 1; f(1,3333) = 1,7778; f(1,6667) = 2,7778; f(2) = 4; f(2,3333) = 5,4444; f(2,6667) = 7,1111; f(3) = 9.
Simpson yöntemleri üçüncü dereceye kadar olan polinomları tam olarak integre eder; f(x) = x² ikinci dereceden olduğu için sonuç analitik değerle aynıdır ve hata sıfırdır.
Daire Örneği: Sonuçların Karşılaştırması
r = 10 mm yarıçaplı dairenin gerçek alanı A = π r² = 314,16 mm² dir. Aynı daire için yukarıdaki örneklerde bulunan sonuçlar:
| Yöntem | 3 kesit (Δx = 5 mm) | 5 kesit (Δx = 3,333 mm) | ||
|---|---|---|---|---|
| Alan (mm²) | Hata | Alan (mm²) | Hata | |
| Dikdörtgen | 273,20 | % 13,04 | 291,73 | % 7,14 |
| Yamuk | 273,20 | % 13,04 | 291,73 | % 7,14 |
| 1/3 Simpson | 297,60 | % 5,27 | 305,16 | % 2,86 |
| 3/8 Simpson | – | – | 303,20 | % 3,49 |
Kesit sayısı arttıkça (Δx küçüldükçe) hata azalmakta; aynı veriyle Simpson yöntemleri dikdörtgen ve yamuk yöntemlerine göre gerçek alana daha yakın sonuç vermektedir.
İntegral Örneği: Hataların Karşılaştırması
integralinin gerçek (analitik) değeri 26/3 = 8,6667 dir. Yukarıdaki örneklerde bulunan sonuçlar:
| Yöntem | Kesit | Dilim (n) | Sonuç | Hata | Hata (%) |
|---|---|---|---|---|---|
| Dikdörtgen | 3 | 4 | 6,75 | 1,9167 | % 22,12 |
| Dikdörtgen | 5 | 6 | 7,3704 | 1,2963 | % 14,96 |
| Yamuk | 3 | 4 | 8,75 | 0,0833 | % 0,96 |
| Yamuk | 5 | 6 | 8,7037 | 0,037 | % 0,43 |
| 1/3 Simpson | 3 | 4 | 8,6667 | 0 | % 0 |
| 1/3 Simpson | 5 | 6 | 8,6667 | 0 | % 0 |
| 3/8 Simpson | 2 | 3 | 8,6667 | 0 | % 0 |
| 3/8 Simpson | 5 | 6 | 8,6667 | 0 | % 0 |
Dikdörtgen yönteminde hata en büyüktür; yamuk yönteminde belirgin biçimde azalır ve her iki yöntemde de dilim sayısı arttıkça küçülür. İntegrali alınan işlev ikinci dereceden bir polinom olduğu için 1/3 ve 3/8 Simpson yöntemleri her iki bölmede de gerçek değeri hatasız verir.