unidersler1 Havalandırma (Manikalar)
Gemi ve tekneler seyir sırasında çok farklı iklimlerde bulunur: hava sıcaklığı −15 °C ile 50 °C, deniz suyu sıcaklığı 0 °C ile 38 °C arasında değişebilir. Yükün bozulmaması, yaşam mahallerinin ve çalışma alanlarının konforu için kapalı alanlar havalandırılır. Kapalı alanların havalandırma sistemine manika sistemi denir.
Havalandırma ikiye ayrılır:
- Tabii (doğal) havalandırma: fan kullanılmaz; sıcak havanın hafifleyip yükselmesi ve rüzgâr basıncıyla çalışır.
- Cebri (mekanik) havalandırma: emme ve basma işi fanlarla yapılır.
Tabii havalandırma
- Çok düşük basınçlarla çalıştığından hava kanalları geniş ve kıvrımsız yapılmalıdır.
- Hava girişi, rüzgâra karşı çevrilen manikalarla sağlanır. Manikalar bordadan gelecek dış etkilere karşı korunaklı olmalı, kanallara su girmemesi için üst güverteye konmalıdır.
- Kanallara yabancı madde girmemesi için ağza tel kafes gerilir.
- Manikalar bacadan uzağa konur; bacadan çıkan sıcak gazlar temiz havanın girmesini engeller.
- Manika genellikle güvertede açılan dairesel deliğin üstüne oturan bir mezarna ve ona geçirilen bir başlıktan oluşur.
Kaz boynu manika
Ağzı aşağı dönüktür; sıcak ve kirli havanın hafifleyip yükselerek dışarı atılması ilkesiyle çalışır. Ağzı gerektiğinde bir kapakla kapatılabilir. Çift dip, su ve yakıt tanklarının, baş itici odasının ve boya odasının havalandırılmasında kullanılır (boya odası manikalarının ağzına filtre konur).
Mantar başlı manika
Yaşam mahallerinin, karbondioksit odasının, acil durum jeneratör odasının, kilerin ve mutfağın havalandırılmasında kullanılır.
Küre biçimli manika
Serpinti suyu girmesin diye ağzına kapak konmuştur. Hava girişi için kesit alanı küçük olduğundan verimi düşüktür.
Hava emici manika
Hava dar bir kesitten geçirilerek hızlandırılır; oluşan alçak basınç içerideki kirli havayı emer.
2 Cebri Havalandırma ve İklimlendirme
Emme ve basma, hava kanallarına konan vantilatör ve fanlarla yapılır. Fanların gücü gereken hava miktarına ve kanalların hava akışına gösterdiği dirence bağlıdır. Kanallardaki hava hızı 10–18 m/s arasındadır.
Yaşam mahallerinde havalandırma
Yaşam mahallerinde havalandırma merkezîdir: hava merkezde temizlenir, ısıtılır ya da soğutulur, nemlendirilir ya da nemi alınır ve kanallarla kamaralara dağıtılır. Üç temel sistem kullanılır:
Tek kanallı sistem
Dışarıdan alınan hava, sistemden geri dönen havanın bir kısmıyla karıştırılır, filtre edilir ve ısıtılır; tek kanalla bölmelere dağıtılır. Her yere gereken havayı hava giriş kontrol üniteleri ayarlar.
Çift kanallı sistem
Dış hava ve dönen hava filtre edilip ön ısıtılır. Bir kısmı doğrudan kontrol ünitelerine gider, bir kısmı soğutulup dağıtılır; böylece gerektiğinde soğuk, gerektiğinde sıcak hava verilir.
Tek kanallı ön ısıtmalı sistem
Merkezî ünite dış ve dönen havayı filtre edip ön ısıtır, nemlendirir ve en düşük dereceye kadar soğutur. Hava kontrol ünitelerinden geçerken (sıcak su ya da elektrikli ısıtıcıyla) yeniden ısıtılır; sıcaklık çıkış noktasında ayarlanır.
- Yük bölümleri: taşınan yükün bozulmaması ve yükten çıkan gazların atılması için havalandırılır. Ambar havalandırmasının diğer bölmelerle hiçbir bağlantısı olmamalıdır.
- Makine dairesi: kazan ve motorlarda yanma, kompresörlerin çalışması ve personelin konforu için havaya ihtiyaç vardır.
- Kuzine: kuzineden atılan hava miktarı içeri basılandan fazla olmalıdır; böylece koku teknenin içine yayılmaz.
3 Fanlar
Kamaralar, salonlar, koridorlar, çalışma yerleri, ambarlar, kuzine, tuvaletler ve makine dairesi uygun biçimde havalandırılmalıdır. Fan kapasitesi ampirik formüllerle hesaplanır; en pratik yöntem, o bölmedeki havanın saatte kaç kez değiştirileceğini bilmektir (ör. 100 m³'lük bir hacim için 1000 m³/sa, yani saatte 10 değişim).
Santrifüj fanlar
Havayı çark (impeller) eksenine dik doğrultuda basar. Kanatları düz, ileri ya da geri kavisli olabilir: ileri kavisli kanatlı fanlar düşük devirde, geri kavisli olanlar yüksek devirde çalışır. Geri kavisli santrifüj fanlar gemilerde çok kullanılır; aşırı yüklenmede güçleri artmaz.
Siroko fanı: havayı eksen yönünde emip eksene dik atar; düşük kanat ucu hızında aynı basıncı verir, daha hafif, ucuz ve sessizdir. Paralel çalışmaya uygun değildir. Kamara ve ambar havalandırmasında, kazan körüğü olarak kullanılır.
Turbo fan: verimi yüksek, gürültüsü azdır; paralel çalışmaya uygundur. Kanat ucu hızı yüksek olduğundan motoru büyük, ağırlığı ve fiyatı fazladır; daha yüksek basınç gerektiren yerlerde kullanılır.
Eksenel (aksiyal) ve pervane tipi fanlar
Hava çarkın eksenine paralel akar. Eksenel fanlar geniş göbekli, kısa kanatlı ve büyük kapasitelidir; havayı yüksek dirence karşı iter, verimleri yüksektir. Yüksek devre uygundur ama gürültülüdür. Ters yönde döndürülerek egzoz fanı olarak da çalışır; makine dairesinde basma ya da emme fanı olarak kullanılır.
Pervane tipi fanlar doğrudan motor miline bağlanır; düşük dirence karşı iyi çalışır, 13 mm SS'den büyük dirençlerde kullanılmamalıdır.
Fan performansı ve seçimi
- Fan, imalatçının verdiği performans tablolarından seçilir.
- Yaşam mahallerinde santrifüj fan çıkış hızı 600 m/dk'yı, sessiz çalışma için kanat ucu hızı 2500 m/dk'yı aşmamalıdır. Gürültünün önemsiz olduğu makine dairesi ve ambarlarda bu değerler artırılabilir.
- Önce havalandırılacak hacmin birim zamanda üflenecek ya da çekilecek hava miktarı (m³/sa) belirlenir; seçim programlarıyla fan tipi, motor gücü ve kanal boyutları bulunur.
- Kirli ve tozlu ortamda fanı temiz tutmak için filtre grubu gerekir; montaj ölçülerine (yükseklik, ön ve arka boşluk) dikkat edilir.
4 Havalandırma Kanalları ve Kurallar
- Kanallar genellikle galvanizli sac ya da paslanmaz çelikten yapılır.
- Keskin dönüşlerdeki dirseklere içten eğrisel yönlendirici kanatlar konur; menfez ve cihaz bağlantılarında bezli (esnek) bağlantı parçaları kullanılır.
- 499 mm'den geniş kanallarda askı ve tespit için uygun ölçüde köşebent kullanılır.
- Kanallar, bir yüzü alüminyum folyo kaplı cam yünü ya da taş yünü levha, kauçuk köpüğü ya da polietilen köpük levhalarla yalıtılır.
Manika kuralları
- Makine, jeneratör ya da yakıt tankı bulunan kapalı mahaller; tutuşabilir buharların birikmemesi ve makineye hava sağlanması için en azından doğal olarak havalandırılmalıdır.
- Fribord güvertesinde, set güvertede ve açık üst yapı güvertesinde, baş taraftan itibaren 0,25 L içinde kalan bölgede manika mezarna yüksekliği en az 900 mm, bunun kıçındaki açık üst yapı güvertesinde en az 760 mm olmalıdır.
- Net kesit alanı 300 cm² ya da daha küçük manikalarda levha kalınlığı 7,5 mm, 1600 cm²'yi aşanlarda 10 mm'dir; ara değerler enterpolasyonla bulunur. Tamamen kapalı olmayan üst yapılarda 6 mm genellikle yeterlidir.
- Yüksekliği 900 mm'yi geçen manikalar özel olarak takviye edilmelidir. Güverte kaplaması 10 mm'den inceyse, kenarları manika açıklığının iki katı olan en az 10 mm kalınlıkta bir dablin levhası konur.
- Manika kemereleri keserek geçiyorsa, güverte mukavemetini korumak için kemereler arasına mesnet profilleri konur.
- Havalandırma açıklıkları; teknenin meyli, trimi ve dalgalar düşünülerek içeri fazla deniz suyu almayacak biçimde düzenlenir. Kuzine ve yangın tehlikesi yüksek mahallerin kanalları ayrıca korunur.
5 Hava Firar ve İskandil
Tanklar doldurulup boşaltılırken içlerinde oluşan basıncın ya da vakumun dışarı atılmasını sağlayan tertibata hava firar (air vent) denir. Balast tankları, baş ve kıç pik tankları, gravite tankı, yakıt, yağlama yağı, tatlı su, atık, kuru ve taşıntı tanklarında hava firar bulunur.
Kurallar
- Her tanka hava firar, taşıntı ve iskandil boruları konur. Hava firar boruları genellikle açık güverteye kadar uzatılır.
- Suyun girebileceği noktanın güverteden yüksekliği fribord güvertesinde en az 760 mm, üst yapı güvertelerinde en az 450 mm olmalıdır.
- Hava firar, taşıntı ve iskandil borularına uygun kapatma tertibatı konmalı; güverte yükü taşınan yerlerde bu tertibata her zaman kolayca ulaşılabilmelidir.
- Hava firar borularının ağızları, yaralı durumda oluşan su hattının üstünde kalmalıdır.
- Hava firar borusu tank üstünün en yüksek noktasına konur; iç çapı doldurma borusu çapının 1,25 katından az olmamalıdır.
- Ağzı ateş kaynaklarından ve açıklıklardan uzakta açık havada bitmeli, suyun girmesini önleyecek biçimde olmalı ve ucunda korozyona dayanıklı, değiştirilebilir alev kesici tel kafes bulunmalıdır.
- Kapalı tank hacimlerindeki döşek levhaları, iç omurgalar ve kemerelerde havanın hava firara ulaşması için hava delikleri, sıvının pompa emişine ulaşması için akış delikleri açılır.
İskandil
İskandil borusu, tanktaki sıvı seviyesini ölçmek için tank dibine kadar doğrudan uzatılan borudur. Seviye, borudan sarkıtılan iskandil şeridiyle (ucunda ağırlık bulunan ölçü şeridi) ölçülür. Şeridin çarptığı yerde kaplama zayıflamasın diye iskandil borusunun altındaki levha daha kalın yapılır ya da bir dablin levhasıyla takviye edilir.
6 Pervane, Şaft ve Dümen
Gemi İnşaa
Pervane çeşitleri, şaft hattı (pervane şaftı, ara şaft, srast yatağı, stern tüp) ve dümen tipleri Gemilerin Genel Olarak Tanıtılması sayfasında anlatılmaktadır.
7 Makine Dairesi Devreleri
Yakıt devresi
Gemilerde ana makine yakıtı olarak genellikle fuel-oil (F/O) ve dizel-oil (D/O) kullanılır; gemilerin çoğu manevrada D/O yakar. Seyirde fuel-oilin istenen viskozitede olması için ısıtılması gerekir; ısıtma dip tanklardan başlar ve kademe kademe yapılır.
Devre elemanları: tanklar, pompalar, süzgeç ve filtreler, separatörler, ısıtıcılar, viskozimetre, akış ölçerler.
Yağlama yağı devresi
Yağlamanın amaçları: sürtünme ve aşınmayı azaltmak, sürtünme ısısını uzaklaştırmak, aşınma parçacıklarını taşıyarak yüzeyleri temizlemek, silindir ile piston arasında sızdırmazlık sağlamak, yanmada oluşan asitleri nötrleştirmek ve pistonları soğutmak.
Devre elemanları: tanklar, biri yedek iki pompa, süzgeç ve filtreler, separatörler, ısı değiştiriciler.
Basınçlı hava devresi
Hava kompresörleri genellikle pistonlu tiptedir ve 30 bar basınç verir; servis havası 7 bar'dır. İlk hareket havası tüplerini dolduran en az iki kompresör bulunur ve toplam kapasiteleri tüpleri bir saatte atmosfer basıncından en son basınca kadar doldurabilmelidir.
Devre elemanları: geri döndürmez ve emniyet valfleri, yağ/su ayırıcı, hava tüpleri, acil durum kompresörü ve tüpü, servis havası tüpü, basınç düşürücü valfler.
Sintine ve çamur devresi
Sintine, tekne dibinin bordaya döndüğü yerde, gemi içinde ya da ambarda oluşan çukurluktur. Sintine sistemleri, burada toplanan suyu zararsız hâle getirdikten sonra tekne dışına ya da pis su tanklarına verir. Çamur pompasıyla yağ, yakıt ve çamur tankları sahil bağlantısına ya da insineratör (yakma) tankına basılabilir.
Balast devresi
Yük boşaltılınca geminin draftını, trimini ve stabilitesini korumak için balast tanklarına deniz suyu alınır; yük alınırken balast boşaltılır.
Hidrofor devresi
Kullanma suyu (temizlik, banyo, çamaşır, bulaşık) ve içme suyu için iki ayrı hidrofor sistemi bulunur; tuvalet suyu için deniz suyu ya da tatlı su hidroforu kullanılır. Hidrofor tankının yaklaşık üçte ikisi (ya da dörtte üçü) suyla, kalanı basınçlı havayla doludur; basınçlı hava suyu musluklara iter.