Gemi Geometrisi

1 Genel Geometrik Tanımlar

Gemi geometrisini tanımlamada kullanılan genel tanımlar aşağıdaki şekilde görülmektedir.

Genel geometrik tanımlar
Şekil 1. Genel geometrik tanımlar
Baş Dikey – Baş Kaime Forward Perpendicular (FP)
Gemi baş bodoslaması ile dizayn su hattının kesiştikleri noktadan dizayn su hattına dik olarak geçen düşey doğru.
Kıç Dikey – Kıç Kaime Aft Perpendicular (AP)
Dümen rodu ekseni ile dizayn su hattının kesiştiği noktadan dizayn su hattına dik olarak geçen düşey doğru.
Mastori Midships (⊗)
Baş ve kıç dikeyler arası uzaklığın ortası.
Orta Simetri Düzlemi Centreplane (CL)
Gemiyi boyuna yönde sancak ve iskele olarak iki simetrik parçaya bölen düzlem.
Temel Hattı – Kaide Hattı Baseline (BL)
Gemi boyunca dip kaplaması ile simetri düzleminin kesiştiği hat. Bu genellikle yatay bir doğru olmakla birlikte balıkçı gemisi veya romorkör gibi kıçta büyük bir pervane yuvasına sahip olması gereken gemi tiplerinde kıça eğimli olabilir.
Orta Kesit Midship Section
Gemi boyunca en büyük alana sahip kesittir. Genellikle bu kesit gemi ortasında yani mastoride yer alır ancak bazı hallerde daha kıça veya çok daha nadir olarak başa kaymış olabilir.
Şiyer Hattı Sheer Line
Gemi ana güverte profilinin orta simetri düzlemi üzerindeki izdüşümüdür. Şiyerin en düşük noktası genellikle mastoridedir ve özellikle başa doğru şiyer profili artar. Modern gemilerde şiyer hattı daha nadir olarak kullanılmaktadır.
Güverte Sehimi Deck Camber
Gemi ana güvertesi üzerinde bordadan orta simetri düzlemine doğru ölçülen yükseklik farkıdır. Standard bir değer olarak gemi genişliğinin 1/50’si alınabilir.
Paralel Gövde Parallel Body (LP)
Gemi ortasında orta kesidin hiçbir değişikliğe uğramadan uzandığı bölgedir.
Trimsiz ve trimli durum
Şekil 2. Trimsiz ve trimli durum
Enine kesit karakteristikleri
Şekil 3. Enine kesit karakteristikleri
Bir romorkörün çeneli hatları
Şekil 4. Bir romorkörün çeneli hatları
Yumru Baş Alanı (ABL)
Yumru başın orta simetri düzlemi üzerindeki izdüşüm alanı.
Yumru Baş Kesit Alanı (ABT)
Yumru başın baş dikeydeki enine kesit alanı.
Yumru baş tanımlama unsurları
Şekil 5. Yumru baş tanımlama unsurları

2 Ana Boyutlar

Tam Boy Length Overall (LOA)
Geminin başta ve kıçta en uç noktaları arasındaki yatay uzaklıktır.
Dikeyler Arası Boy Length Between Perpendiculars (LBP)
Baş ve kıç dikeyler arasındaki yatay uzaklıktır.
Su Hattı Boyu Length of Waterline (LWL)
Geminin dizayn su hattında yüzerken başta ve kıçta su ile temas eden en uç noktaları arasındaki yatay uzaklıktır.
Batık Boy Length Overall Submerged (LOS)
Geminin dizayn su hattı altında kalan kısmında başta ve kıçta en uç noktalar arasındaki yatay uzaklık olup yumrubaşlı gemilerde önem kazanan bir boy değeridir.
Paralel Gövde Boyu Parallel Body Length (LP)
Gemi ortasında orta kesidin hiçbir değişikliğe uğramadan uzandığı bölge boyu.
Su Çekimi Draught (T)
Geminin temel hattı ile yüzdüğü su hattı arasındaki düşey uzaklıktır. Bu değer trimin mevcut olması durumunda gemi boyunca değişken olabilir.
Kalıp Genişliği Moulded Breadth (BM)
Geminin en geniş kesidinde sancak ve iskele bordalar arasındaki yatay uzaklıktır.
Su Hattı Genişliği Breadth of Waterline (BWL)
Geminin yüzdüğü su hattında ve en geniş kesidinde sancak ve iskele bordalar arasındaki yatay uzaklıktır.
Derinlik Depth (D)
Gemi ortasında temel hattı ile ana güverte arasındaki düşey uzaklıktır.
Fribord Freeboard (f)
Gemi ortasında dizayn su hattı ile ana güverte arasındaki düşey uzaklıktır. Fribord derinlik ile su çekimi arasındaki farka eşittir.

3 Tekne Formu ve Form Katsayıları

Bir geminin inşa ve işletim maliyetleri, taşıma kapasitesi, yerleşim özellikleri, sevk karakteristikleri, hız, stabilite, enine ve boyuna mukavemet ve yapısal dizayn özellikleri gibi temel tekno-ekonomik performans karakteristiklerini etkileyen en önemli elemanı tekne boyutları ve formudur.

Üç boyutlu tekne formunu iki boyutlu kağıt düzlemine aktarabilmek üzere form veya endaze planı denilen üç adet iki boyutlu düzlemden oluşan bir plandan yararlanılır. Form planını oluşturan iki boyutlu düzlemler şunlardır:

  1. Geminin boy yönünde orta keside paralel kesitlerle bölünmesi ile elde edilen enkesit planı
  2. Geminin düşey yönde yüklü su hattına paralel kesitlerle bölünmesi ile elde edilen su hatları planı
  3. Geminin iskele veya sancak yönünde orta simetri düzlemine paralel kesitlerle bölünmesi ile elde edilen batok eğrileri ve profil planı.

Üç boyutlu düzgünlüğe sahip bir tekne formuna ait her üç plandaki iki boyutlu eğriler de düzgün olacaktır. Form planında herbir su hattı, batok ve enkesit için tek bir kesim noktası bulunabileceğine göre bu kesim noktasının temel hattına, orta simetri düzlemine ve gemi ortasına uzaklıkları her üç planda da aynı olmalıdır. Bu durum Şekil 6’da gösterilmektedir.

Su hatları Posta kesitleri Batoklar

Şekil 6. Üç boyutlu tekne formu ve kesit düzlemleri: su hatları, posta kesitleri ve batoklar

Tekne form eğrilerinin çiziminde elastik tirizler kullanılır. Bu tirizler üstlerine konan ağırlıkların etkisi altında potansiyel enerjilerini minimum yapacak sürekli bir form alırlar. İdeal olarak eğri üzerinde koordinatları bilinen herbir nokta üzerine bir ağırlık konmalıdır. Eldeki ofset sayısının fazla olması eğrilerin daha duyarlı olarak çizilmesini sağlayacaktır. Genellikle kesit sayısı 21’den, su hattı sayısı 6’dan ve batok sayısı 4’den az olmayacak şekilde seçilir.

Çok özel haller dışında gemi tekne formlarında sancak-iskele simetrisi bulunduğundan enkesit ve su hattı planlarında sadece iskele veya sancak taraf çizilir. Geleneksel olarak enkesit planında gemi ortasından başa doğru olan kesitler sağa, gemi ortasından kıça doğru kesitler ise sol tarafa çizilir. Su hattı planında ise sadece iskele su hatları çizilir.

Gemi formunu tanımlamak üzere baş ve kıç dikeyler arası belirli sayıda aralığa ayrılır (tipik 20 aralık). Gemi formunun hızlı değişim gösterdiği baş ve kıç nihayetlerde ara kesitler alınması yaygındır. Herbir keside ait su hattı yarı genişlikleri ofset değeri olarak adlandırılır ve bu değerlerle gemi tekne formunu tanımlayan bir ofset tablosu oluşturulur. Tipik bir balıkçı gemisine ait form planı Şekil 7’de görülmektedir.

Tipik bir form planı
Şekil 7. Tipik bir form planı
Tablo 1. Tipik ofset tablosu
İst.Yarı genişliklerAna güverteKüpeşte
BL0 mWL ½0,5 mWL 11 mWL 22 mWL 33 mWL 43,8 mWL 55 mWL 66 mYük.Yarı gen.Yük.Yarı gen.
Ayna–––––214066507550570073509450
0–––––326069007710570075409450
½––––600425071707820570077009450
1300–––2280512074007880570078109450
2300–162016204630644077307900570079009450
33001580382038306170728078707900570079009450
43701740320055007120773079007900570079009450
58603140470066207620787079007900570079009450
621204730592072707820790079007900570079009450
737805900672075807880790079007900570079009450
849006390710077107895790079007900570079009450
950706400708077207890790079007900570079009450
1047006170688075707840790079007900570079009450
1140005680645072407860783079007900570079009450
1231304990582067007250754078007900570078509450
1322304230504060006620700074807750570076709450
1414003500422051205770625069507430572473009474
1575027303380418048005320618069505753673095037900
1633019902530322037804280525062255783600095367890
1713013801830240028503260415053205812510095757730
18609201320173019602170293041905841397096237270
1940550900129012501140165027905870265096826410
19 ½403807001090105061097020005885192097155810
20402805309001000–32012205900114097485090

3.1 Tekne Form Katsayıları

Tekne su altı form katsayılarının belirlenmesinde iki temel dizayn eğrisinden yararlanılabilir:

  1. En kesit alanları eğrisi
  2. Yüklü su hattı eğrisi

En kesit alanları eğrisi herbir kesitin yüklü su hattına kadar alanlarının gemi boyunca çizilmesi ile elde edilebilir. Yüklü su hattı eğrisi ise herbir kesidin yüklü su hattı genişliklerinin (veya yarı genişliklerin) plot edilmesi ile elde edilir. Şekil 8’de tipik bir yük gemisi için yüklü su hattı ve enkesit alanları eğrileri görülmektedir.

En kesit alanları ve yüklü su hattı eğrileri
Şekil 8. En kesit alanları ve yüklü su hattı eğrileri

Yüklü su hattı eğrisi ve enkesit alanları eğrisi gemi kesitlerinin formu hakkında bilgi verebilir. Herhangi bir konumda enkesit alanı değeri ile yüklü su hattı genişliği kesit formunun U veya V formu olduğunu belirtecektir.

Enkesit alanları eğrisi altında kalan alan geminin su altı hacmini (deplasman hacmi) verecektir.

∇=∫0LA(x)dx

Burada A(x) gemi boyunca x konumundaki su hattı altındaki en kesit alanını göstermektedir. Buradan blok katsayısı (CB) ve sephiye merkezinin boyuna konumu (LCB) aşağıdaki formüller yardımı ile elde edilebilir.

CB=∫0LWLA(x)dxLWLBWLT=∇LWLBWLT
LCB=∫0LWLxA(x)dx∫0LWLA(x)dx

Benzer şekilde yüklü su hattı eğrisi altında kalan alan yüklü su hattı alanını (SHA) verecektir.

SHA=∫0LWLBWL(x)dx

Burada B(x) gemi boyunca x konumundaki yüklü su hattı genişliği olup su hattı alan katsayısı (CWP) ve yüzme merkezi (LCF) aşağıdaki formüller ile bulunabilir.

CWP=∫0LWLBWL(x)dxLWLBWL=SHALWLBWL
LCF=∫0LWLxBWL(x)dx∫0LWLBWL(x)dx

Blok katsayısı gemi su altı tekne formunun ne kadar dolgun olduğunun bir göstergesidir ancak kesit formları aynı zamanda orta kesidin ne kadar dolgun olduğuna da bağlıdır. Orta kesidin dolgunluğunu belirtmek üzere orta kesit alanını (veya maksimum alanı) su hattı genişliği ve gemi ortasındaki su çekimine bölerek elde edilen orta kesit narinlik katsayısı kullanılır.

CM=OKABWLT

Burada OKA orta kesit alanını göstermektedir. Böylece su altı prizmatik katsayısı aşağıdaki gibi tanımlanabilir.

CP=∇LWLOKA=∇LWLBWLTCM=CBCM

Böylece prizmatik katsayı tekne su altı hacminin, taban alanı orta kesit alanı ve yüksekliği gemi su hattı boyu olan silindirin hacmine oranı olmaktadır. Aynı blok katsayısına sahip iki gemiden prizmatik katsayısı küçük olan diğerine nazaran ortada daha dolgun, baş ve kıçta daha narin olacaktır. Benzer bir mantıkla tekne su altı hacminin, taban alanı yüklü su hattı olan su çekimi yüksekliğindeki silindire oranı düşey prizmatik katsayıyı verecektir.

CVP=∇SHAT=∇LWLBWLTCWP=CBCWP

4 Çözümlü Örnekler

Aşağıdaki örnekler form (narinlik) katsayılarının birbirleriyle ve geminin ana boyutlarıyla ilişkisini pekiştirmek içindir. Her çözümde önce kullanılan bağıntı, sonra yerine konan sayılar ve sonuç verilmiştir; küsüratlı sonuçlar virgülden sonra 3 hane ile yazılmıştır.

Örnek 1

Boyu 200 m, genişliği 30 m olan bir geminin su hattı alan katsayısı 0,800'dür. a) Su hattı alanını, b) deniz suyunda (ρ = 1,025 t/m³) 1 cm batma tonajını bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Su hattı alan katsayısı, su hattı alanının aynı boy ve genişlikteki dikdörtgenin alanına oranıdır. Buradan alan çekilir:

CWP=SHALB ⇒ SHA=CWPLB=0,800×200×30=4800 m2

Gemi 1 cm (0,01 m) batarsa su hattı alanı kadar tabandaki ince tabaka suya girer; bu tabakanın ağırlığı 1 cm batma tonajıdır:

T1=SHAρ100=4800×1,025100=49,200 t/cm
Örnek 2

Boyu 64 m, en büyük genişliği 10 m olan bir geminin boş draftı 1,5 m, yüklü draftı 4 m'dir. Blok katsayısı boş draftta 0,600, yüklü draftta 0,750'dir. Geminin deniz suyunda (ρ = 1,025 t/m³) taşıyabileceği yük miktarını (dedveyt) bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Blok katsayısı her draftta farklıdır; çünkü gemi battıkça su altı formu dolgunlaşır. İki draft için deplasman hacmi ayrı ayrı hesaplanır:

∇boş=CBLBT=0,600×64×10×1,5=576 m3
∇yüklü=CBLBT=0,750×64×10×4=1920 m3

İki hacmin farkı, yükleme ile suya giren hacimdir; yoğunlukla çarpılınca taşınan yük bulunur:

DWT=(∇yüklü−∇boş)ρ=(1920−576)×1,025=1344×1,025=1377,600 t
Örnek 3

Temel geometrik özellikleri aşağıda verilen gemiye ait form katsayılarını hesaplayınız: su hattı boyu LWL = 200 m, su hattı genişliği BWL = 22 m, su çekimi T = 7 m, prizmatik katsayı CP = 0,75, yüklü su hattı alanı SHA = 3500 m², deplasman tonajı Δ = 23 000 t, deniz suyu yoğunluğu ρ = 1,025 t/m³.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Önce deplasman tonajından deplasman hacmine geçilir, sonra blok katsayısı bulunur:

∇=Δρ=230001,025=22439,024 m3
CB=∇LWLBWLT=22439,024200×22×7=0,729

Su hattı alan katsayısı doğrudan tanımından hesaplanır:

CWP=SHALWLBWL=3500200×22=0,795

Prizmatik katsayı bilindiği için orta kesit katsayısı CP = CB / CM bağıntısından bulunur; buradan batan orta kesit alanı ve düşey prizmatik katsayı da elde edilir:

CM=CBCP=0,7290,75=0,972
OKA=CMBWLT=0,972×22×7=149,688 m2
CVP=CBCWP=0,7290,795=0,917
Örnek 4

Enkesiti Şekil 9'da verilen 100 m boyunda sabit kesitli dubanın form katsayılarını bulunuz. Kesit, 10 m genişliğinde ve 1 m yüksekliğinde bir dikdörtgen ile altındaki 0,5 m derinliğinde üçgenden oluşmaktadır; su çekimi 1,5 m'dir.

su hattı 10 m 1 m 0,5 m T = 1,5 m
Şekil 9. Dubanın enkesiti
Çözümü gösterÇözümü gizle

Orta kesit alanı dikdörtgen ile üçgenin alanlarının toplamıdır:

OKA=10×1+12×10×0,5=12,500 m2
CM=OKABT=12,510×1,5=0,833

Kesit boy boyunca değişmediği için hacim, kesit alanı ile boyun çarpımıdır:

∇=OKAL=12,5×100=1250 m3
CB=∇LBT=1250100×10×1,5=0,833
CP=CBCM=0,8330,833=1

Su hattı 100 m × 10 m'lik tam bir dikdörtgendir:

CWP=SHALB=100×10100×10=1
CVP=CBCWP=0,8331=0,833

Sabit kesitli (prizmatik) bir teknede CP = 1 çıkması beklenen sonuçtur: tekne, orta kesitinin boy boyunca uzatılmasıyla elde edilen prizmanın kendisidir.

Örnek 5

Orient gemisinin boyu 136 m, genişliği 14 m ve ortalama draftı 6,5 m'dir. Orta kesit narinlik katsayısı 0,919, blok (hacim narinlik) katsayısı 0,621'dir. Deniz suyu yoğunluğu ρ = 1,025 t/m³ olduğuna göre a) deplasmanı, b) batan orta kesit alanını, c) prizmatik katsayıyı bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Blok katsayısı bilindiği için önce deplasman hacmi, sonra yoğunlukla çarpılarak deplasman bulunur:

∇=CBLBT=0,621×136×14×6,5=7685,496 m3
Δ=∇ρ=7685,496×1,025=7877,633 t

Orta kesit katsayısı, batan orta kesit alanının B × T dikdörtgenine oranıdır:

OKA=CMBT=0,919×14×6,5=83,629 m2

Prizmatik katsayı blok ve orta kesit katsayılarından bulunur:

CP=CBCM=0,6210,919=0,676
Örnek 6

Bir yük gemisinin su hattı boyu 120 m, genişliği 18 m ve su çekimi 7,5 m'dir. Deniz suyundaki (ρ = 1,025 t/m³) deplasmanı 11 500 ton, batan orta kesit alanı 128 m² ve su hattı alanı 1730 m² olduğuna göre a) blok, b) orta kesit, c) prizmatik, d) su hattı alan ve e) düşey prizmatik katsayılarını bulunuz.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Bu örnek Örnek 5'in (Orient gemisi) tersidir: katsayılar verilmemiş, ölçülen büyüklüklerden katsayılar istenmiştir. Önce deplasman hacmi bulunur:

∇=Δρ=115001,025=11219,512 m3

Her katsayı, ilgili büyüklüğün kendisini çevreleyen dikdörtgen ya da prizmaya oranıdır:

CB=∇LBT=11219,512120×18×7,5=0,693
CM=OKABT=12818×7,5=0,948
CP=∇LOKA=11219,512120×128=0,730
CWP=SHALB=1730120×18=0,801
CVP=∇SHAT=11219,5121730×7,5=0,865

Kontrol: CP = CB / CM = 0,693 / 0,948 = 0,731 ve CVP = CB / CWP = 0,693 / 0,801 = 0,865; iki yoldan da (son hanedeki yuvarlama farkı dışında) aynı sonuç çıkar.